श्लोकः १०३ — आत्मसंयमः

शान्त्याभ्यस्यत

अधैर्यस्य, लोभस्य, विरोधस्य वा काचित् प्रवृत्तिः अद्य यदा उत्पद्यते, तां मा निगृह्णीत, न च अनुगच्छत। तरङ्गवत् उत्पद्यमानां विनश्यन्तीं च तां केवलं पश्यत, तस्याः आदेशाय मा वशं गच्छत।

चिन्तनं व्याख्यानं च

अयम् श्लोकः शौर्यस्य सत्यवीरत्वस्य च परिभाषां मूलतः परिवर्तयति।

समाजः प्रायशः बाह्यं प्रभुत्वं, विजयं, स्पर्धां, अन्येषु वा घटनासु वा नियन्त्रणं च महत्त्वं ददाति। तथापि, बाह्यशत्रूणां उपरि विजयः प्रायशः आभ्यन्तरीयां भीतिं, असन्तुष्टिं, आभ्यन्तरीयां च निरङ्कुशताम् अक्षतां त्यजति। जीवनस्य वास्तविकं क्षेत्रम् अन्तर्भागे वर्तते: वास्तविकः शत्रुः परः न, अपितु अस्माकं स्वसंस्काराः, बद्धमूलाः इच्छाः, अनियन्त्रिता च प्रतिक्रियाशीलता च। स्वयं जेतुम् इत्यर्थः न स्वप्रकृत्या सह युद्धं कर्तुं वा अहंभावं हिंसया नाशयितुं वा, अपितु मनः दृढतया करुण्या च वशीकर्तुम्। एतत् स्वभावानां, क्रोधानां, दौर्बल्यानां च क्रीडनकं न भवितुं सामर्थ्यं वर्धयति। एषा आभ्यन्तरी नियन्त्रणा योद्धुः शौर्यात् अपि महत्तरं शौर्यम् अपेक्षते, यतः सा स्वच्छायानां सामनां मुखावरणं पलायनं वा विना कर्तुम् आह्वयति। यः स्वमनः वशीकर्तुं शक्नोति, सः अचलां प्रभुत्वतां प्राप्नोति, यां कापि बाह्या परिस्थितिः तस्मात् नेतुम् न शक्नोति।