การเลี้ยงชีพชอบ
พระธรรมจะหยุดอยู่แค่หน้าประตูการงานอาชีพของเราได้หรือไม่? สัมมาอาชีวะ ซึ่งเป็นองค์ประกอบที่ห้าในอริยมรรคมีองค์แปด ตอบอย่างชัดเจนว่า: ไม่ใช่ การดำรงชีวิตเป็นส่วนหนึ่งของหนทาง
Introduction & Étymologie
En pāli, les Moyens d'existence justes sont sammā-ājīva ; en sanskrit, samyag-ājīva. Ājīva signifie moyen de subsistance, manière de vivre ou activité permettant de soutenir son existence. Sammā / samyak signifie justement, correctement, de manière appropriée. Dans le Noble Sentier Octuple, Sammā-ājīva appartient au groupe de sīla / śīla, la conduite éthique, avec Parole juste et Action juste. Pour le pratiquant laïc, l'enseignement demande de gagner sa vie sans s'engager dans des activités fondées sur des formes graves de nuisance. Des textes anciens mentionnent notamment cinq commerces à éviter : commerce d'armes, d'êtres vivants, de viande destinée à l'abattage, de substances intoxicantes et de poisons. Cette liste appartient à un contexte ancien ; elle donne une direction plutôt qu'un catalogue exhaustif des métiers modernes. Aujourd'hui, le discernement doit aussi examiner les chaînes de production, les conditions de travail, la tromperie, l'exploitation, les effets environnementaux et les conséquences sociales de nos activités.
Dans La Vie Quotidienne
Peu de personnes peuvent choisir un métier parfaitement aligné avec toutes leurs valeurs. Les Moyens d'existence justes ne demandent donc pas nécessairement de quitter son travail demain. Ils invitent d'abord à regarder : que produit mon activité ? A qui profite-t-elle ? Qui en supporte le coût ? Dois-je mentir, manipuler, humilier, exploiter ou cacher des conséquences importantes pour pouvoir l'exercer ? Puis vient une seconde question : « Quelle marge de transformation existe réellement ? » Elle peut être petite : modifier une pratique, refuser une tromperie, mieux traiter un collaborateur, choisir un fournisseur différent, réduire un gaspillage, préparer progressivement un changement.
Les Moyens D'existence Justes Et Le Vivant
Le travail humain transforme le vivant : agriculture, pêche, forêt, énergie, construction, transport, tourisme, industrie, numérique. Une activité peut créer des emplois tout en dégradant un écosystème ; une solution écologique peut déplacer ses impacts ailleurs. Le Dharma n'offre pas une certification automatique de ce qui serait « vert ». Il invite à regarder les conséquences avec honnêteté et à réduire la nuisance évitable. Habiter le monde vivant implique aussi de demander : quelles conditions notre économie laisse-t-elle aux êtres qui viendront après nous ?
Images Et Symboles Associés
Les Moyens d'existence justes n'ont pas de symbole bouddhique exclusif. Le Dharmacakra à huit rayons demeure le repère le plus juste. Pour Buddhachannel, la main qui travaille, l'outil, l'atelier, le champ, le soin ou le bureau peuvent devenir des images contemporaines : non pour sacraliser le travail, mais pour rappeler que le chemin traverse aussi l'économie quotidienne.
Citation
« Le disciple noble, ayant abandonné les moyens d'existence incorrects, gagne sa vie par des moyens d'existence justes. »
- Formulation traditionnelle du Noble Sentier Octuple, traduction française adaptée du sens.
Buddhachannel Pratique — Dans Le Monde D'aujourd'hui
Nous consacrons une part immense de notre existence à travailler, produire, vendre, acheter, enseigner, soigner, construire, cultiver, transporter, administrer, créer ou servir. Pourtant, lorsque nous parlons de spiritualité, nous regardons souvent ailleurs, comme si le chemin commençait seulement lorsque le travail s'arrête. Le Noble Sentier octuple affirme exactement le contraire : notre manière de gagner notre vie appartient elle aussi au chemin.
Le Moyen d'existence juste - Sammā-ājīva nous invite à regarder comment les ressources qui permettent notre existence sont obtenues et quelles conséquences notre activité produit sur les autres êtres. Dans les enseignements anciens, cette exigence conduit notamment à écarter les activités fondées sur le commerce des êtres vivants, des armes, de la viande destinée à l'abattage, des intoxicants et des poisons. Derrière ces formulations venues d'un monde très différent du nôtre demeure une interrogation d'une étonnante actualité : de quoi vivons-nous, et qu'est-ce qui vit ou souffre de la manière dont nous en vivons ? Aujourd'hui, cette question traverse des réalités beaucoup plus complexes. Nous appartenons à des entreprises, des administrations, des réseaux de fournisseurs et de consommateurs dont nous ne maîtrisons qu'une petite partie. Un objet acheté ici peut avoir été fabriqué à des milliers de kilomètres ; une décision prise devant un ordinateur peut modifier la vie de personnes que nous ne rencontrerons jamais ; notre activité peut consommer de l'énergie, produire des déchets, utiliser des ressources naturelles ou participer à des systèmes dont les conséquences nous restent largement invisibles. Il serait alors facile de transformer le Moyen d'existence juste en une recherche impossible de pureté.
Ce n'est pas le chemin proposé ici. Nous ne choisissons pas tous librement notre métier. Il faut vivre, nourrir une famille, payer un logement, parfois accepter un travail faute d'alternative immédiate. Les conditions économiques sont réelles et inégalement réparties. Le Dhamma ne gagne rien à devenir un jugement porté depuis l'extérieur sur la vie de ceux qui doivent travailler pour vivre.
Mais entre la pureté impossible et l'indifférence existe un territoire immense : celui du discernement. Que produit mon travail ? Qui sert-il ? À qui pourrait-il nuire ? Comment y sont traités les êtres humains ? Quelle place y occupent la vérité, la confiance et la responsabilité ? Que prélève-t-il sur le vivant ? Et, à l'intérieur même d'une activité imparfaite, existe-t-il une manière plus juste d'accomplir ce qui dépend réellement de moi ?
Ainsi, le Moyen d'existence juste ne nous demande pas seulement : « Quel métier exercez-vous ? »
Il nous demande aussi : « Quelle manière d'être humain faites-vous entrer dans votre métier ? »
Conclusion
Les Moyens d'existence justes posent une question que la spiritualité peut facilement éviter : comment gagnons-nous réellement notre vie ? Le Dharma ne sépare pas le temps de méditation du temps de travail. Nos métiers mobilisent des heures, des relations, des ressources et des conséquences. Ils peuvent nourrir, soigner, transmettre et construire ; ils peuvent aussi exploiter, tromper, détruire ou rendre dépendant. Peu d'existences sont parfaitement simples. Le chemin ne demande donc pas une pureté impossible, mais une lucidité croissante. Voir ce qui dépend de nous. Reconnaître ce qui nous contraint. Réduire la nuisance évitable. Transformer ce qui peut l'être. Et, lorsque cela devient nécessaire et possible, changer de direction. Gagner sa vie peut alors devenir autre chose qu'une nécessité économique : une manière de participer au monde sans oublier les êtres qui le partagent avec nous.
Travailler pour vivre. Ne pas vivre pour nuire.
Regarder ce que notre activité produit. Reconnaître ceux qui en portent le coût.
Puis chercher, jour après jour,
une manière de gagner sa vie sans perdre ce qui donne un sens à la vie.
Poursuivez avec les racines étymologiques, le tableau des 21 langues et l'analyse selon les trois grands véhicules (Theravāda, Mahāyāna, Vajrayāna).
Termes
Sanskrit : Samyag-ājīva (सम्यगाजीव)
Pāli : Sammā-ājīva
Sammā-ājīva désigne une manière juste de soutenir sa vie. Le terme ne réduit pas le travail à une vocation spirituelle : il demande d'abord que les moyens employés pour vivre soient compatibles avec l'éthique du Sentier.
Samyag-ājīva est l'expression sanskrite correspondante. Ājīva renvoie à la subsistance, au métier et aux moyens par lesquels une personne entretient son existence.
Introduction & Étymologie
En pāli, les Moyens d'existence justes sont sammā-ājīva ; en sanskrit, samyag-ājīva. Ājīva signifie moyen de subsistance, manière de vivre ou activité permettant de soutenir son existence. Sammā / samyak signifie justement, correctement, de manière appropriée. Dans le Noble Sentier Octuple, Sammā-ājīva appartient au groupe de sīla / śīla, la conduite éthique, avec Parole juste et Action juste. Pour le pratiquant laïc, l'enseignement demande de gagner sa vie sans s'engager dans des activités fondées sur des formes graves de nuisance. Des textes anciens mentionnent notamment cinq commerces à éviter : commerce d'armes, d'êtres vivants, de viande destinée à l'abattage, de substances intoxicantes et de poisons. Cette liste appartient à un contexte ancien ; elle donne une direction plutôt qu'un catalogue exhaustif des métiers modernes. Aujourd'hui, le discernement doit aussi examiner les chaînes de production, les conditions de travail, la tromperie, l'exploitation, les effets environnementaux et les conséquences sociales de nos activités.
Les Cinq Commerces Traditionnellement Déconseillés
1. Le Commerce Des Armes
La fabrication ou la vente d'armes destinées à blesser ou tuer est traditionnellement considérée comme incompatible avec la non-nuisance. Dans le monde contemporain, les chaînes économiques sont parfois complexes ; l'enjeu reste de regarder lucidement ce que notre activité rend possible.
2. Le Commerce Des Êtres Vivants
Les formulations anciennes mentionnent le commerce d'êtres vivants. Historiquement, cela peut inclure des formes de traite et d'exploitation. Pour une lecture contemporaine, le principe invite à refuser la marchandisation coercitive des personnes et à examiner avec sérieux toute activité fondée sur l'exploitation d'êtres sensibles.
3. Le Commerce De La Viande Destinée À L'abattage
Les textes distinguent cette activité économique de la question plus large de l'alimentation, traitée différemment selon les traditions bouddhiques. Ici, le point porte sur un moyen d'existence directement organisé autour de la mise à mort d'animaux.
4. Le Commerce Des Intoxicants
La vente de substances destinées à produire l'intoxication est traditionnellement déconseillée parce qu'elle contribue à l'altération de la vigilance et peut favoriser de nombreuses formes de souffrance. Les questions contemporaines de dépendance et de santé publique renforcent la nécessité du discernement sans transformer l'enseignement en jugement des personnes dépendantes.
5. Le Commerce Des Poisons
Le commerce de substances destinées à empoisonner ou détruire la vie complète cette liste. Les usages modernes de substances chimiques étant multiples, il faut distinguer médicament, industrie, agriculture, recherche et usage nuisible. L'intention, la fonction et les conséquences réelles doivent être examinées.
Dimensions Philosophiques Et Fondement
Les Moyens d'existence justes prolongent l'Action juste dans la durée. Un métier répète des actes chaque jour et amplifie leurs conséquences par l'organisation économique. Le Karma rappelle l'importance de l'intention, mais la responsabilité professionnelle ne se réduit pas à ce que nous voulions personnellement : une institution peut produire des effets que chaque individu doit apprendre à regarder. Le Sentier pose donc une question difficile et moderne : jusqu'où sommes-nous responsables des systèmes auxquels nous participons ? Le bouddhisme ne fournit pas une réponse unique à chaque profession contemporaine. Il offre des critères : non-nuisance, honnêteté, respect de la vie, absence d'exploitation, lucidité sur les conséquences. Il faut également éviter une morale réservée à ceux qui ont le privilège de choisir facilement leur métier. Beaucoup travaillent par nécessité. Le chemin peut alors commencer par reconnaître les contraintes, réduire la nuisance possible, refuser certaines pratiques, préparer une transition ou soutenir collectivement de meilleures conditions.
Traduction En 21 Langues
LANGUES FONDATRICES DU BOUDDHISME
Sanskrit : सम्यगाजीव - Samyagājīva
Pāli : Sammā-ājīva
Cinghalais : සම්මාමා ආජීව - Sammā Ājīva
Chinois : 正命 - Zhèngmìng
Tibétain : ཡང་དག་པའི་འཚོ་བ་ - Yang dag pa'i 'tsho ba
Japonais : 正命 - Shōmyō
Coréen : 정명 - Jeongmyeong
Vietnamien : Chánh mạng
Thaï : สัมมาอาชีวะ - Sammā-ājīva
Mongol : зөв амьдрал - Zöv amidral
Indonésien : Mata Pencaharian Benar
LANGUES INTERNATIONALES DE DIFFUSION
Anglais : Right Livelihood
Français : Moyen d'existence juste • Juste subsistance
Espagnol : Medio de Vida Correcto
Portugais : Meio de Vida Correto
Allemand : Rechter Lebenserwerb
Italien : Retti Mezzi di Sussistenza
Russe : Правильный образ жизни
LANGUES DU DIALOGUE ENTRE LES CULTURES
Arabe : الصحيحة العيش سبل
Hébreu : נכונה פרנסה
Hindi : सम्यगाजीव - Samyagājīva
Les Moyens D'existence Justes Selon Les Grandes Traditions
THERAVĀDA
GAGNER SA VIE SANS FAIRE DE LA NUISANCE UN MÉTIER
Dans le Theravāda, Sammā-ājīva appartient à sīla et s'inscrit directement dans le Noble Sentier Octuple. Pour les laïcs, l'Anguttara Nikāya mentionne cinq types de commerce à éviter : armes, êtres vivants, viande, intoxicants et poisons. Le principe général est que le revenu ne devrait pas dépendre d'activités qui entretiennent directement la destruction de la vie, l'exploitation ou l'altération nuisible de la conscience. Pour les monastiques, les règles de subsistance sont plus spécifiques et liées au Vinaya. Dans la vie laïque, le discernement doit tenir compte des circonstances réelles. Le travail est une source majeure d'actions répétées : honnêteté, tromperie, générosité, dureté, coopération ou exploitation peuvent y devenir des habitudes. Une activité juste crée moins de remords et soutient la pratique. Mais le Theravāda ne demande pas de transformer le métier en identité spirituelle. Le but demeure la diminution de Dukkha et le développement du Sentier. Gagner sa vie honnêtement devient ainsi l'une des conditions concrètes d'une existence où l'éthique et la méditation ne se contredisent pas.
MAHĀYĀNA
FAIRE DE L'ACTIVITÉ HUMAINE UN LIEU DE RESPONSABILITÉ ENVERS LES ÊTRES
Le Mahāyāna conserve le principe de subsistance juste et l'inscrit dans Bodhicitta et l'idéal du Bodhisattva. Le travail devient l'un des lieux où se rencontrent compassion, générosité, patience et moyens habiles. Une profession peut être évaluée non seulement selon le revenu qu'elle produit, mais selon les conditions qu'elle crée pour les êtres. Cette perspective élargit le regard aux relations économiques et sociales. Exploiter une personne, tromper un client ou tirer profit d'une dépendance contredit la direction de Bodhicitta, même lorsque l'activité est légalement admise. La vacuité évite cependant de figer les individus en « bons » ou « mauvais métiers » : les situations sont conditionnées, les responsabilités partagées et les transformations possibles. Le Bodhisattva cherche moins une pureté personnelle qu'une manière d'agir qui réduise réellement la souffrance. Cela peut conduire à transformer une organisation, protéger des travailleurs, partager des ressources ou inventer des modèles plus justes. La compassion devient alors économique sans devenir une idéologie économique unique.
VAJRAYĀNA
UNE ACTIVITÉ ORDINAIRE QUI NE PEUT ÊTRE SÉPARÉE DE LA CONDUITE
Le Vajrayāna hérite des fondements éthiques du Mahāyāna et ne suspend pas les Moyens d'existence justes au nom de pratiques dites supérieures. Un pratiquant peut recevoir initiations et transmissions tout en exerçant un métier ordinaire ; la qualité éthique de cette activité reste pleinement pertinente. Les engagements tantriques, Bodhicitta et la compréhension de la vacuité devraient accroître la responsabilité envers les conséquences, non permettre de les ignorer. Dans certaines traditions, toute activité peut être intégrée au chemin par la motivation, la présence et la dédicace. Mais cette transformation intérieure ne rend pas juste une activité intrinsèquement fondée sur l'exploitation ou la nuisance. La relation entre maître, institution et argent exige elle aussi discernement et transparence : la spiritualité ne doit pas devenir prétexte à l'emprise financière. Les Moyens d'existence justes rappellent ainsi que la pratique ne se mesure pas seulement dans les rituels, mais dans la manière concrète dont nous obtenons, utilisons et partageons les ressources nécessaires à la vie.
L'expérience Du Jour — Regarder Une Journée De Travail Comme Une Chaîne De Relations
Aujourd'hui, choisissez un objet ou un service lié à votre activité : votre ordinateur, un repas, un vêtement professionnel, un produit que vous vendez, un soin que vous donnez, un document que vous produisez. Regardez-le quelques instants et essayez d'imaginer, sans prétendre tout connaître, la chaîne de vies qui a permis qu'il arrive jusqu'à vous. Quelqu'un a extrait ou cultivé une matière. Quelqu'un l'a transformée. Quelqu'un l'a transportée. Une énergie a été utilisée. De l'eau peut-être. Une terre. Des machines. Des connaissances. Des heures de travail. Puis vous êtes entré à votre tour dans cette histoire.
Ne cherchez pas à éprouver de la culpabilité. Cherchez à voir la relation. Puis demandez-vous :
« Dans la partie de cette chaîne qui dépend de moi, existe-t-il une chose que je pourrais rendre un peu plus juste ? »
Peut-être mieux traiter une personne avec laquelle vous travaillez. Refuser une tromperie. Réduire un gaspillage. Choisir un fournisseur différent lorsque cela est possible. Ne pas vendre ce que vous savez inutile ou nuisible. Transmettre un savoir plutôt que le garder pour conserver un pouvoir. Reconnaître le travail de quelqu'un. Payer justement lorsqu'il vous appartient d'en décider. Ou simplement accomplir avec davantage de soin une tâche dont quelqu'un d'autre dépend. Une seule chose. Car le Moyen d'existence juste n'est pas nécessairement le grand bouleversement par lequel nous quitterions tout pour recommencer ailleurs. Il peut aussi être la lente transformation de notre manière d'habiter l'activité que nous exerçons déjà.
Et pour ceux qui ne travaillent plus, la question ne disparaît pas. Une retraite, un patrimoine, une consommation, un investissement, un achat ou un don continuent à nous relier à la vie économique. Nous cessons peut-être d'exercer un métier ; nous ne cessons jamais entièrement de participer au monde matériel. Alors une question demeure, à tout âge :
« Ce qui me permet de vivre contribue-t-il, autant que je peux l'influencer, à permettre aux autres de vivre aussi ? »
Mots-Clés
Moyens d'existence justes • Sammā-ājīva • Samyag-ājīva • Noble Sentier Octuple • Sīla • Travail • Économie • Non-nuisance • Exploitation • Commerce • Responsabilité • Karma • Bodhicitta • Vivant
คำศัพท์
Sanskrit : Samyag-ājīva (सम्यगाजीव)
Pāli : Sammā-ājīva
สัมมาอาชีวะ หมายถึง วิถีทางที่ชอบในการดำรงชีวิต คำนี้ไม่ได้ลดทอนการทำงานให้เป็นเพียงอาชีพทางจิตวิญญาณ แต่เรียกร้องให้วิถีทางที่ใช้ในการดำรงชีวิตนั้นสอดคล้องกับจริยธรรมของมรรคก่อนเป็นอันดับแรก
สัมยกอาชีวะ (Samyag-ājīva) เป็นคำสันสกฤตที่ตรงกัน อาชีวะ หมายถึง การดำรงชีวิต การประกอบอาชีพ และวิถีทางที่บุคคลใช้ในการดำรงอยู่
บทนำและนิรุกติศาสตร์
ในภาษาบาลี, สัมมาอาชีวะ (sammā-ājīva) คือการเลี้ยงชีพชอบ; ในภาษาสันสกฤตคือ สัมยกอาชีวะ (samyag-ājīva) อาชีวะหมายถึงการดำรงชีพ วิถีชีวิต หรือกิจกรรมที่ช่วยให้บุคคลดำรงอยู่ได้ สัมมา/สัมยก (Sammā / samyak) หมายถึง โดยชอบ โดยถูกต้อง โดยเหมาะสม ในอริยมรรคมีองค์แปด สัมมาอาชีวะจัดอยู่ในกลุ่มของศีล (sīla / śīla) ซึ่งคือการประพฤติชอบ พร้อมด้วยสัมมาวาจา (คำพูดชอบ) และสัมมากัมมันตะ (การกระทำชอบ) สำหรับผู้ปฏิบัติธรรมที่เป็นฆราวาส คำสอนนี้เรียกร้องให้หาเลี้ยงชีพโดยไม่ข้องเกี่ยวกับกิจกรรมที่ก่อให้เกิดความเดือดร้อนอย่างร้ายแรง ตำราโบราณกล่าวถึงการค้าห้าประการที่ควรหลีกเลี่ยง ได้แก่ การค้าอาวุธ การค้าสิ่งมีชีวิต การค้าเนื้อสัตว์เพื่อฆ่า การค้าสารเสพติด และการค้ายาพิษ รายการนี้อยู่ในบริบทโบราณ และให้แนวทางมากกว่าจะเป็นรายการอาชีพที่ครอบคลุมในยุคปัจจุบัน ทุกวันนี้ การพิจารณาอย่างรอบคอบยังต้องพิจารณาถึงห่วงโซ่การผลิต สภาพการทำงาน การหลอกลวง การเอารัดเอาเปรียบ ผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม และผลกระทบทางสังคมของกิจกรรมของเราด้วย
การค้าห้าประการที่โดยทั่วไปไม่แนะนำ
1. การค้าอาวุธ
การผลิตหรือการขายอาวุธที่มีจุดประสงค์เพื่อทำร้ายหรือฆ่า ถือเป็นสิ่งที่ไม่สอดคล้องกับหลักการไม่เบียดเบียน ตามธรรมเนียมปฏิบัติ ในโลกปัจจุบัน ห่วงโซ่ทางเศรษฐกิจบางครั้งมีความซับซ้อน สิ่งสำคัญคือการมองอย่างเข้าใจว่ากิจกรรมของเราสามารถนำไปสู่สิ่งใดได้บ้าง
2. การค้าสิ่งมีชีวิต
คำกล่าวในสมัยโบราณกล่าวถึงการค้าสิ่งมีชีวิต ในทางประวัติศาสตร์ อาจรวมถึงการค้ามนุษย์และการแสวงหาผลประโยชน์ สำหรับการตีความในยุคปัจจุบัน หลักการนี้เชิญชวนให้ปฏิเสธการค้ามนุษย์โดยการบังคับ และพิจารณาอย่างจริงจังถึงกิจกรรมใดๆ ที่ตั้งอยู่บนการแสวงหาผลประโยชน์จากสิ่งมีชีวิตผู้รู้สึกได้
3. การค้าเนื้อสัตว์เพื่อการฆ่า
ตำราต่างๆ แยกแยะกิจกรรมทางเศรษฐกิจนี้ออกจากประเด็นเรื่องอาหารที่กว้างขึ้น ซึ่งได้รับการจัดการแตกต่างกันไปตามประเพณีทางพุทธศาสนา ในที่นี้ ประเด็นคือการเลี้ยงชีพที่จัดขึ้นโดยตรงกับการฆ่าสัตว์
4. การค้าสารเสพติดและของมึนเมา
การขายสารที่มุ่งหมายให้เกิดอาการมึนเมา โดยทั่วไปไม่แนะนำ เพราะมันมีส่วนทำให้สติสัมปชัญญะเสื่อมถอย และอาจส่งเสริมให้เกิดความทุกข์ในหลายรูปแบบ ประเด็นร่วมสมัยเรื่องการติดสารเสพติดและสาธารณสุข ยิ่งเน้นย้ำถึงความจำเป็นในการพิจารณาอย่างรอบคอบ โดยไม่เปลี่ยนคำสอนเป็นการตัดสินผู้ที่ติดสารเสพติด
5. การค้ายาพิษ
การค้าสารที่มุ่งหมายจะวางยาพิษหรือทำลายชีวิต ปิดท้ายรายการนี้ เนื่องจากการใช้สารเคมีในยุคปัจจุบันมีหลากหลาย จึงจำเป็นต้องแยกแยะระหว่างยา อุตสาหกรรม เกษตรกรรม การวิจัย และการใช้ที่ก่อให้เกิดอันตราย ต้องพิจารณาถึงเจตนา หน้าที่ และผลกระทบที่แท้จริง
มิติทางปรัชญาและรากฐาน
สัมมาอาชีวะเป็นส่วนขยายของสัมมากัมมันตะ (การกระทำชอบ) ในระยะยาว อาชีพหนึ่งๆ ย่อมมีการกระทำซ้ำๆ ในแต่ละวัน และขยายผลกระทบเหล่านั้นผ่านระบบเศรษฐกิจ กรรมเตือนให้เราเห็นความสำคัญของเจตนา แต่ความรับผิดชอบในอาชีพไม่ได้จำกัดอยู่แค่สิ่งที่เราต้องการเป็นการส่วนตัว: สถาบันหนึ่งๆ สามารถสร้างผลกระทบที่แต่ละบุคคลต้องเรียนรู้ที่จะมองเห็น ดังนั้น มรรคจึงตั้งคำถามที่ยากและเป็นสมัยใหม่: เรามีความรับผิดชอบต่อระบบที่เรามีส่วนร่วมอยู่ถึงเพียงใด? พระพุทธศาสนาไม่ได้ให้คำตอบเดียวสำหรับทุกอาชีพในปัจจุบัน มันเสนอเกณฑ์: ไม่เบียดเบียน ซื่อสัตย์สุจริต เคารพชีวิต ไม่มีการแสวงหาผลประโยชน์ มองเห็นผลกระทบอย่างชัดเจน นอกจากนี้ยังต้องหลีกเลี่ยงศีลธรรมที่สงวนไว้สำหรับผู้ที่มีสิทธิพิเศษในการเลือกอาชีพได้ง่าย หลายคนทำงานด้วยความจำเป็น หนทางจึงอาจเริ่มต้นด้วยการตระหนักถึงข้อจำกัด ลดความเสียหายที่อาจเกิดขึ้น ปฏิเสธการปฏิบัติบางอย่าง เตรียมพร้อมสำหรับการเปลี่ยนแปลง หรือสนับสนุนเงื่อนไขที่ดีขึ้นร่วมกัน
คำแปลใน 21 ภาษา
ภาษาที่เป็นรากฐานของพระพุทธศาสนา
Sanskrit : सम्यगाजीव - Samyagājīva
Pāli : Sammā-ājīva
Cinghalais : සම්මාමා ආජීව - Sammā Ājīva
Chinois : 正命 - Zhèngmìng
Tibétain : ཡང་དག་པའི་འཚོ་བ་ - Yang dag pa'i 'tsho ba
Japonais : 正命 - Shōmyō
Coréen : 정명 - Jeongmyeong
Vietnamien : Chánh mạng
Thaï : สัมมาอาชีวะ - Sammā-ājīva
Mongol : зөв амьдрал - Zöv amidral
Indonésien : Mata Pencaharian Benar
ภาษาเผยแผ่สากล
Anglais : Right Livelihood
Français : Moyen d'existence juste • Juste subsistance
Espagnol : Medio de Vida Correcto
Portugais : Meio de Vida Correto
Allemand : Rechter Lebenserwerb
Italien : Retti Mezzi di Sussistenza
Russe : Правильный образ жизни
ภาษาเพื่อการสนทนาข้ามวัฒนธรรม
Arabe : الصحيحة العيش سبل
Hébreu : נכונה פרנסה
Hindi : सम्यगाजीव - Samyagājīva
ในชีวิตประจำวัน
มีคนจำนวนน้อยเท่านั้นที่สามารถเลือกอาชีพที่สอดคล้องกับค่านิยมทั้งหมดของตนได้อย่างสมบูรณ์ ดังนั้น สัมมาอาชีวะจึงไม่จำเป็นต้องหมายถึงการเลิกทำงานในวันพรุ่งนี้ แต่เชิญชวนให้พิจารณาเป็นอันดับแรกว่า: กิจกรรมของฉันสร้างอะไร? ใครได้รับประโยชน์จากมัน? ใครแบกรับต้นทุน? ฉันต้องโกหก ชักใย ทำให้เสื่อมเสีย แสวงหาผลประโยชน์ หรือปกปิดผลลัพธ์สำคัญเพื่อที่จะประกอบอาชีพนี้หรือไม่? จากนั้นก็มีคำถามที่สอง: “มีขอบเขตของการเปลี่ยนแปลงจริง ๆ มากน้อยเพียงใด?” มันอาจเป็นเรื่องเล็กน้อย: การปรับเปลี่ยนการปฏิบัติ การปฏิเสธการหลอกลวง การปฏิบัติต่อเพื่อนร่วมงานให้ดีขึ้น การเลือกซัพพลายเออร์ที่แตกต่าง การลดการสูญเปล่า การเตรียมพร้อมสำหรับการเปลี่ยนแปลงอย่างค่อยเป็นค่อยไป
สัมมาอาชีวะกับสิ่งมีชีวิต
การทำงานของมนุษย์เปลี่ยนแปลงสิ่งมีชีวิต: เกษตรกรรม การประมง ป่าไม้ พลังงาน การก่อสร้าง การขนส่ง การท่องเที่ยว อุตสาหกรรม ดิจิทัล กิจกรรมหนึ่งๆ อาจสร้างงานได้ในขณะที่ทำให้ระบบนิเวศเสื่อมโทรม; วิธีแก้ปัญหาเชิงนิเวศน์อาจเปลี่ยนผลกระทบไปที่อื่น พระธรรมไม่ได้ให้การรับรองอัตโนมัติว่าสิ่งใดเป็น “มิตรกับสิ่งแวดล้อม” แต่เชิญชวนให้พิจารณาผลกระทบอย่างซื่อสัตย์และลดความเสียหายที่หลีกเลี่ยงได้ การดำรงอยู่ในโลกแห่งสิ่งมีชีวิตยังหมายถึงการถามว่า: เศรษฐกิจของเราทิ้งเงื่อนไขใดไว้ให้กับสิ่งมีชีวิตที่จะมาในภายหลัง?
ภาพและสัญลักษณ์ที่เกี่ยวข้อง
สัมมาอาชีวะไม่มีสัญลักษณ์ทางพุทธศาสนาที่เป็นเอกลักษณ์เฉพาะ ธรรมจักรแปดซี่ (อริยมรรคมีองค์แปด) ยังคงเป็นสัญลักษณ์ที่เหมาะสมที่สุด สำหรับ Buddhachannel มือที่ทำงาน เครื่องมือ โรงงาน สนาม การดูแล หรือสำนักงาน สามารถกลายเป็นภาพร่วมสมัยได้: ไม่ใช่เพื่อทำให้การทำงานเป็นสิ่งศักดิ์สิทธิ์ แต่เพื่อเตือนว่าหนทางนั้นยังครอบคลุมถึงเศรษฐกิจในชีวิตประจำวันด้วย
คำกล่าว
“อริยสาวกละการเลี้ยงชีพที่ผิดเสีย เลี้ยงชีพด้วยการเลี้ยงชีพที่ชอบ”
— คำกล่าวตามประเพณีของอริยมรรคมีองค์แปด, แปลเป็นภาษาฝรั่งเศสโดยปรับความหมาย
สัมมาอาชีวะตามประเพณีหลัก
THERAVĀDA
การเลี้ยงชีพโดยไม่ทำให้การเบียดเบียนเป็นอาชีพ
ในเถรวาท สัมมาอาชีวะจัดอยู่ในศีล และเป็นส่วนหนึ่งโดยตรงของอริยมรรคมีองค์แปด สำหรับฆราวาส อังคุตตรนิกายกล่าวถึงการค้าห้าประการที่ควรหลีกเลี่ยง: อาวุธ สิ่งมีชีวิต เนื้อสัตว์ สารเสพติด และยาพิษ หลักการทั่วไปคือ รายได้ไม่ควรขึ้นอยู่กับกิจกรรมที่ส่งเสริมการทำลายชีวิต การแสวงหาผลประโยชน์ หรือการบั่นทอนสติสัมปชัญญะ สำหรับพระภิกษุ กฎการดำรงชีพจะเฉพาะเจาะจงมากขึ้นและเกี่ยวข้องกับวินัย ในชีวิตฆราวาส การพิจารณาอย่างรอบคอบต้องคำนึงถึงสถานการณ์จริง การทำงานเป็นแหล่งสำคัญของการกระทำซ้ำๆ: ความซื่อสัตย์ การหลอกลวง ความเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ ความเข้มงวด การร่วมมือ หรือการแสวงหาผลประโยชน์ อาจกลายเป็นนิสัยได้ กิจกรรมที่ชอบสร้างความรู้สึกผิดน้อยลงและสนับสนุนการปฏิบัติ แต่เถรวาทไม่ได้เรียกร้องให้เปลี่ยนอาชีพให้เป็นอัตลักษณ์ทางจิตวิญญาณ จุดประสงค์ยังคงเป็นการลดทุกข์และการพัฒนาหนทาง การหาเลี้ยงชีพอย่างซื่อสัตย์จึงกลายเป็นเงื่อนไขหนึ่งที่จับต้องได้ของชีวิตที่จริยธรรมและการทำสมาธิไม่ขัดแย้งกัน
MAHĀYĀNA
ทำให้กิจกรรมของมนุษย์เป็นสถานที่แห่งความรับผิดชอบต่อสิ่งมีชีวิต
มหายานยังคงรักษาหลักการของการดำรงชีพที่ชอบและผสานเข้ากับโพธิจิตและอุดมคติของพระโพธิสัตว์ การทำงานกลายเป็นสถานที่หนึ่งที่ความเมตตา ความเอื้อเฟื้ออดทน และอุบายวิธีอันชาญฉลาดมาบรรจบกัน อาชีพสามารถประเมินได้ไม่เพียงแค่จากรายได้ที่สร้างขึ้น แต่จากเงื่อนไขที่อาชีพนั้นสร้างขึ้นสำหรับสิ่งมีชีวิตด้วย มุมมองนี้ขยายขอบเขตไปสู่ความสัมพันธ์ทางเศรษฐกิจและสังคม การแสวงหาผลประโยชน์จากบุคคล การหลอกลวงลูกค้า หรือการหาประโยชน์จากการพึ่งพาอาศัยกัน ขัดแย้งกับแนวทางของโพธิจิต แม้ว่ากิจกรรมนั้นจะได้รับอนุญาตตามกฎหมายก็ตาม อย่างไรก็ตาม สุญญตาหลีกเลี่ยงการจำแนกบุคคลเป็น “อาชีพดี” หรือ “อาชีพไม่ดี” : สถานการณ์มีปัจจัยปรุงแต่ง ความรับผิดชอบถูกแบ่งปัน และการเปลี่ยนแปลงเป็นไปได้ พระโพธิสัตว์มุ่งแสวงหาการกระทำที่ลดความทุกข์ได้อย่างแท้จริงมากกว่าความบริสุทธิ์ส่วนบุคคล ซึ่งอาจนำไปสู่การเปลี่ยนแปลงองค์กร การคุ้มครองแรงงาน การแบ่งปันทรัพยากร หรือการสร้างสรรค์รูปแบบที่ยุติธรรมยิ่งขึ้น ความเมตตาจึงกลายเป็นเศรษฐกิจโดยไม่กลายเป็นอุดมการณ์ทางเศรษฐกิจที่โดดเด่นเพียงหนึ่งเดียว
VAJRAYĀNA
กิจกรรมสามัญที่ไม่สามารถแยกออกจากการประพฤติได้
วัชรยานสืบทอดรากฐานทางจริยธรรมของมหายานและไม่ละเว้นสัมมาอาชีวะในนามของการปฏิบัติที่เรียกว่าเหนือกว่า ผู้ปฏิบัติสามารถรับการริเริ่มและการถ่ายทอดได้ในขณะที่ประกอบอาชีพสามัญ คุณธรรมทางจริยธรรมของกิจกรรมนี้ยังคงมีความเกี่ยวข้องอย่างเต็มที่ คำมั่นสัญญาตันตระ โพธิจิต และความเข้าใจในสุญญตา ควรจะเพิ่มความรับผิดชอบต่อผลที่ตามมา ไม่ใช่การอนุญาตให้ละเลย ในบางประเพณี ทุกกิจกรรมสามารถรวมเข้ากับหนทางได้ด้วยแรงจูงใจ สติ และการอุทิศตน แต่การเปลี่ยนแปลงภายในนี้ไม่ได้ทำให้กิจกรรมที่ตั้งอยู่บนการแสวงหาผลประโยชน์หรือการเบียดเบียนมีความชอบธรรม ความสัมพันธ์ระหว่างครูบาอาจารย์ สถาบัน และเงินตรา ก็เรียกร้องให้มีการพิจารณาอย่างรอบคอบและความโปร่งใสเช่นกัน: จิตวิญญาณไม่ควรกลายเป็นข้ออ้างสำหรับการครอบงำทางการเงิน ดังนั้น สัมมาอาชีวะจึงเตือนเราว่าการปฏิบัติไม่ได้วัดเพียงแค่พิธีกรรมเท่านั้น แต่ยังวัดจากวิธีที่เราได้รับ ใช้ และแบ่งปันทรัพยากรที่จำเป็นต่อชีวิตอย่างเป็นรูปธรรมด้วย
Buddhachannel ภาคปฏิบัติ — ในโลกปัจจุบัน
เราทุ่มเทส่วนใหญ่ของชีวิตเพื่อการทำงาน การผลิต การขาย การซื้อ การสอน การดูแล การก่อสร้าง การเพาะปลูก การขนส่ง การบริหาร การสร้างสรรค์ หรือการบริการ อย่างไรก็ตาม เมื่อเราพูดถึงเรื่องจิตวิญญาณ เรามักจะมองไปทางอื่น ราวกับว่าหนทางนั้นเริ่มต้นเมื่อการทำงานหยุดลงเท่านั้น อริยมรรคมีองค์แปดกลับยืนยันตรงกันข้าม: วิธีการหาเลี้ยงชีพของเราก็เป็นส่วนหนึ่งของหนทางเช่นกัน
สัมมาอาชีวะเชิญชวนให้เราพิจารณาว่าทรัพยากรที่ช่วยให้เราดำรงอยู่ได้นั้นได้มาอย่างไร และกิจกรรมของเราส่งผลกระทบต่อสิ่งมีชีวิตอื่นอย่างไร ในคำสอนโบราณ ข้อกำหนดนี้โดยเฉพาะอย่างยิ่งนำไปสู่การละทิ้งกิจกรรมที่ตั้งอยู่บนการค้าสิ่งมีชีวิต อาวุธ เนื้อสัตว์ที่ตั้งใจจะฆ่า สารเสพติด และยาพิษ เบื้องหลังถ้อยคำเหล่านี้ที่มาจากโลกที่แตกต่างจากของเรามาก ยังคงมีคำถามที่น่าแปลกใจและทันสมัยอยู่: เราดำรงชีวิตอยู่ด้วยอะไร และอะไรคือสิ่งที่ดำรงอยู่หรือทุกข์ทรมานจากวิธีที่เราดำรงชีวิตอยู่? วันนี้ คำถามนี้ครอบคลุมความเป็นจริงที่ซับซ้อนกว่ามาก เราเป็นส่วนหนึ่งของบริษัท หน่วยงานบริหาร เครือข่ายซัพพลายเออร์และผู้บริโภคที่เราควบคุมได้เพียงเล็กน้อยเท่านั้น วัตถุที่ซื้อที่นี่อาจถูกผลิตขึ้นห่างออกไปหลายพันกิโลเมตร การตัดสินใจที่ทำหน้าคอมพิวเตอร์อาจเปลี่ยนแปลงชีวิตของผู้คนที่เราจะไม่มีวันได้พบเจอ กิจกรรมของเราอาจใช้พลังงาน สร้างขยะ ใช้ทรัพยากรธรรมชาติ หรือมีส่วนร่วมในระบบที่ผลกระทบส่วนใหญ่ยังคงมองไม่เห็นสำหรับเรา ดังนั้นจึงเป็นเรื่องง่ายที่จะเปลี่ยนสัมมาอาชีวะให้เป็นการแสวงหาความบริสุทธิ์ที่เป็นไปไม่ได้
นี่ไม่ใช่หนทางที่เสนอไว้ที่นี่ เราทุกคนไม่ได้เลือกอาชีพของเราอย่างอิสระ เราต้องดำรงชีวิต เลี้ยงดูครอบครัว จ่ายค่าที่พัก บางครั้งต้องยอมรับงานเพราะไม่มีทางเลือกอื่นในทันที เงื่อนไขทางเศรษฐกิจเป็นเรื่องจริงและมีการกระจายไม่เท่าเทียมกัน พระธรรมจะไม่ได้อะไรเลยจากการกลายเป็นคำตัดสินจากภายนอกต่อชีวิตของผู้ที่ต้องทำงานเพื่อดำรงชีพ
แต่ระหว่างความบริสุทธิ์ที่เป็นไปไม่ได้กับความเฉยเมย มีอาณาเขตกว้างใหญ่ไพศาล: นั่นคืออาณาเขตของการพิจารณาอย่างรอบคอบ งานของฉันสร้างอะไร? มันรับใช้ใคร? มันอาจทำร้ายใครได้บ้าง? มนุษย์ได้รับการปฏิบัติอย่างไรในงานนั้น? ความจริง ความไว้วางใจ และความรับผิดชอบมีบทบาทอย่างไร? มันดึงสิ่งใดไปจากสิ่งมีชีวิต? และภายในกิจกรรมที่ไม่สมบูรณ์นั้น มีวิธีใดบ้างที่จะทำให้สิ่งที่ขึ้นอยู่กับฉันจริงๆ เป็นไปอย่างชอบธรรมยิ่งขึ้น?
ดังนั้น สัมมาอาชีวะจึงไม่ได้ถามเราเพียงแค่: “คุณประกอบอาชีพอะไร?”
แต่ยังถามเราด้วยว่า: “คุณนำความเป็นมนุษย์แบบใดเข้ามาในอาชีพของคุณ?”
ประสบการณ์ประจำวัน — การมองวันทำงานเป็นห่วงโซ่แห่งความสัมพันธ์
วันนี้ เลือกวัตถุหรือบริการที่เกี่ยวข้องกับกิจกรรมของคุณ: คอมพิวเตอร์ของคุณ อาหาร ชุดทำงาน ผลิตภัณฑ์ที่คุณขาย การดูแลที่คุณให้ เอกสารที่คุณจัดทำ ลองมองดูสักครู่และพยายามจินตนาการ โดยไม่แสร้งทำเป็นรู้ทุกอย่าง ถึงห่วงโซ่ของชีวิตที่ทำให้สิ่งนั้นมาถึงคุณ ใครบางคนสกัดหรือเพาะปลูกวัตถุดิบ ใครบางคนแปรรูปมัน ใครบางคนขนส่งมัน มีการใช้พลังงาน อาจจะใช้น้ำ ที่ดิน เครื่องจักร ความรู้ และชั่วโมงการทำงาน จากนั้นคุณก็เข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของเรื่องราวนี้
อย่าพยายามรู้สึกผิด จงมองหาความสัมพันธ์ แล้วถามตัวเองว่า:
“ในส่วนหนึ่งของห่วงโซ่นี้ที่ขึ้นอยู่กับฉัน มีสิ่งใดที่ฉันสามารถทำให้ชอบธรรมยิ่งขึ้นได้บ้างหรือไม่?”
อาจเป็นการปฏิบัติต่อบุคคลที่คุณทำงานด้วยให้ดีขึ้น ปฏิเสธการหลอกลวง ลดการสูญเปล่า เลือกซัพพลายเออร์ที่แตกต่างกันเมื่อเป็นไปได้ ไม่ขายสิ่งที่คุณรู้ว่าไร้ประโยชน์หรือเป็นอันตราย ถ่ายทอดความรู้แทนที่จะเก็บไว้เพื่อรักษาอำนาจ รับรู้ถึงคุณค่าของงานของใครบางคน จ่ายอย่างยุติธรรมเมื่อคุณมีอำนาจตัดสินใจ หรือเพียงแค่ทำงานที่คนอื่นต้องพึ่งพาด้วยความใส่ใจมากขึ้น เพียงสิ่งเดียวเท่านั้น เพราะสัมมาอาชีวะไม่จำเป็นต้องเป็นการเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ที่เราจะต้องละทิ้งทุกสิ่งเพื่อเริ่มต้นใหม่ที่อื่น มันยังสามารถเป็นการเปลี่ยนแปลงอย่างช้าๆ ในวิธีที่เราดำรงอยู่ในกิจกรรมที่เราทำอยู่แล้ว
และสำหรับผู้ที่ไม่ได้ทำงานแล้ว คำถามนี้ก็ยังคงอยู่ การเกษียณอายุ ทรัพย์สิน การบริโภค การลงทุน การซื้อ หรือการบริจาค ยังคงเชื่อมโยงเราเข้ากับชีวิตทางเศรษฐกิจ เราอาจเลิกประกอบอาชีพ แต่เราไม่เคยหยุดมีส่วนร่วมในโลกวัตถุโดยสมบูรณ์ ดังนั้น คำถามหนึ่งจึงยังคงอยู่ ไม่ว่าในวัยใดก็ตาม:
“สิ่งที่ทำให้ฉันมีชีวิตอยู่ มีส่วนช่วยให้ผู้อื่นมีชีวิตอยู่ด้วยหรือไม่ เท่าที่ฉันจะสามารถมีอิทธิพลได้?”
คำสำคัญ
สัมมาอาชีวะ • Sammā-ājīva • Samyag-ājīva • อริยมรรคมีองค์แปด • ศีล • การงาน • เศรษฐกิจ • การไม่เบียดเบียน • การแสวงหาผลประโยชน์ • การค้า • ความรับผิดชอบ • กรรม • โพธิจิต • สิ่งมีชีวิต
บทสรุป
สัมมาอาชีวะตั้งคำถามที่จิตวิญญาณสามารถหลีกเลี่ยงได้ง่าย: เราหาเลี้ยงชีพของเราอย่างไรกันแน่? พระธรรมไม่ได้แยกเวลาทำสมาธิออกจากเวลาทำงาน อาชีพของเราเกี่ยวข้องกับชั่วโมงการทำงาน ความสัมพันธ์ ทรัพยากร และผลลัพธ์ต่างๆ อาชีพเหล่านี้สามารถเลี้ยงดู ดูแล ถ่ายทอด และสร้างสรรค์ได้; แต่ก็สามารถแสวงหาผลประโยชน์ หลอกลวง ทำลาย หรือทำให้ผู้อื่นต้องพึ่งพาได้ มีชีวิตน้อยนักที่จะเรียบง่ายสมบูรณ์ หนทางจึงไม่ได้เรียกร้องความบริสุทธิ์ที่เป็นไปไม่ได้ แต่เรียกร้องสติปัญญาที่เพิ่มขึ้น มองเห็นสิ่งที่ขึ้นอยู่กับเรา ตระหนักรู้ถึงสิ่งที่จำกัดเรา ลดความเสียหายที่หลีกเลี่ยงได้ เปลี่ยนแปลงสิ่งที่สามารถเปลี่ยนแปลงได้ และเมื่อจำเป็นและเป็นไปได้ ก็เปลี่ยนทิศทาง การหาเลี้ยงชีพจึงสามารถกลายเป็นสิ่งอื่นที่ไม่ใช่แค่ความจำเป็นทางเศรษฐกิจ: มันคือวิธีหนึ่งในการมีส่วนร่วมในโลกโดยไม่หลงลืมสิ่งมีชีวิตที่แบ่งปันโลกนี้กับเรา
ทำงานเพื่อมีชีวิตอยู่ ไม่ได้มีชีวิตอยู่เพื่อเบียดเบียน
มองสิ่งที่กิจกรรมของเราสร้างขึ้น ตระหนักถึงผู้ที่แบกรับต้นทุน
แล้วแสวงหาในแต่ละวัน,
วิธีที่จะหาเลี้ยงชีพโดยไม่สูญเสียสิ่งที่ให้ความหมายแก่ชีวิต
Fiche d'archive révisée — การเลี้ยงชีพชอบ
Consultez ci-dessous la version canonique d'Alain Delaporte-Digard avec le tableau des 21 langues et les sources textuelles.